Musavver Bir ‘Acâib’ Nüshası: Tercüme-i Kitab-ı Acâibü’l-Mahlukât (Bodleian Ms. Turk D. 2)
Bahattin Yaman
Süleyman Demirel Üniversitesi | İlahiyat Fakültesi | Türk İslam Sanatları Tarihi Anabilim Dalı | Isparta | Türkiye 
https://ror.org/04fjtte88
Anahtar Kelimeler: Acâib, Acâibü’l-Mahlukât, Kazvînî, Osmanlı kitap sanatları, Kitap resmi.
Özet
İslam kültüründe acaib türü olarak kabul edilen, hatta Acâibü’l-Mahlûkât türü olarak da bilinen çok sayıda eser vardır. Bunların en meşhuru Zekeriyyâ b. Muḥammad al-Kazvînî (ö. 1283) tarafından kaleme alınan Acâʾib’ül-Makhlûkât ve Garâʾib’ül-Mevcûdât adlı eserdir. Kitabı hazırlarken, o dönem mevcut eserlerden yararlanması yanında rivayetler ve hikâyelerle zenginleştiren Kazvînî, eserini dört mukaddime, iki makale ve bir hatime üzere tertip etmiştir. Eser sonraki yıllarda Farsça ve Türkçe’ye çevrilmiştir.
Bu makalede ele alınan el yazması, Muslihuddin Mustafa Sürûrî (ö. 1562) tarafından tercüme edilen Tercüme-i Kitâb-ı Acâib’ül-Mahlûkât adlı eserin kopyalarından biri olup bugün Oxford Üniversitesi Bodleian Kütüphanesi’ndedir (Ms. Turk D. 2). Resimlerinin üslubundan anlaşılacağı üzere 17. yüzyılda hazırlanmış eserin, İstanbul Topkapı Sarayı Kütüphanesi (A. 3632) ve Londra British Library’de (Or. 7894) benzer üslup ve kalıplarla 16. yüzyılın sonunda hazırlanmış resimli iki nüshası daha vardır. Oxford Bodleian el yazmasında müstensih ismi ve istinsah tarihi bulunmamaktadır.
Yazma, en az 6 kez el değiştirerek en son 1889 tarihinde Bodleian Kütüphanesi’ne geçmiştir. Eserin sayfaları eksiksizdir, ancak cildi özgün değildir. 159 varak olan eserde toplamda 147 resim ve 10 diyagram bulunmaktadır. Genel anlamda metne uyumlu olarak canlandırılan resimlerde, daha önce kullanılan kalıplar da tekrarlanmıştır.
Bu makale Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı tarafından 21 Kasım 2024 tarihinde İstanbul’da gerçekleştirilen “Osmanlı Kitap Sanatları ve Musavver El Yazmaları: Yeni Örnekler Sempozyumu”nda sunulan bildirinin genişletilmiş halidir.
Çalışmanın hazırlanma sürecinde yapay zeka tabanlı herhangi bir araç veya uygulama kullanılmamıştır. Çalışmanın tüm içeriği, tarafımca bilimsel araştırma yöntemleri ve akademik etik ilkelere uygun şekilde üretilmiştir.
Bu çalışma, etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatürtaraması/ yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.
arisdergisi@akmb.gov.tr
Bu makale Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası Lisans (CC BY-NC) ile lisanslanmıştır.
Dergi TR Dizin, ERIH PLUS, J-GATE INDEXING’de taranmaktadır.
Çıkar çatışması beyan edilmemiştir.
Oxford Bodleian Kütüphanesi’ne, Londra’daki British Library’ye ve Münih’teki Bayerische Staatsbibliothek’e, kütüphanelerinden temin edilen görsellerin ücretsiz olarak yayınlanmasına izin verdikleri için teşekkür etmek isterim.