Kıyâfetü’l-İnsâniyye Fî Şemâili’l-Osmâniyye (Viyana Ulusal Kütüphanesi (ÖNB) COD. H.O. 25) ve ‘Silsilenâme-i Al-i Osman’ (İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi TY.9366)’ın Kesişimi Üzerine
Nurefşan ÜLKER ŞAHİN
Çeşme Kalesi Müzesi | İzmir | Türkiye 
https://ror.org/04zsc3j83
Anahtar Kelimeler: Kıyâfetü’l-İnsâniyye Fî Şemâili’l-Osmâniyye, Osmanlı Portre Geleneği, Şemailnâme, H.O.25, Hoca Sadeddin Efendi, Nakkaş Osman, Seyyid Lokman, Silsilenâme-i Âl-i Osman.
Özet
Bu çalışma, Viyana Ulusal Kütüphanesi’nde Cod. H.O.25 envanter numarasıyla kayıtlı olan ve Osmanlı portre geleneğinin önemli örneklerinden biri kabul edilen Kıyâfetü’l-İnsâniyye Fî Şemâili’l-Osmâniyye nüshasını incelemektedir. 1579 yılında Seyyid Lokman tarafından III. Murad için hazırlanmış olan eserin bir kopyası olan yazma, Osman Gazi’den başlayarak Sultan III. Murad’a kadar on iki Osmanlı padişahının biyografilerini ve portrelerini ihtiva etmektedir. Portreler, Nakkaş Osman’ın 16. yüzyıl sonlarında oluşturduğu kompozisyon şemasını büyük ölçüde korumakta; çerçeve düzeni, renk kullanımı ve altın yaldızlı bezeme unsurları, dönemin kitap sanatı üslubunu yansıtmaktadır.
Eserin ketebe kaydının bulunmaması, üretim tarihi ve nakkaşın kimliği konusunda kesin bir bilgi sunmasa da ilk sayfasında yer alan metin ve Hoca Sadeddin Efendi’ye yapılan atıflar, Viyana Şemailnâmesi’nin onun talebiyle hazırlanmış ve onun tarafından bu ilk sayfasının yazılmış olabileceğini göstermektedir. Eserin cilt süslemelerinin Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’ndeki 1583 ve 1584 tarihli iki eserle benzerliği, Viyana nüshasının 16. yüzyıl sonlarına tarihlendirilmesini desteklemektedir.
Araştırmada ayrıca, İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi’nde muhafaza edilen 18. yüzyıl tarihli ‘‘Silsilenâme-i Âl-i Osman’’ (TY.9366) ile Viyana nüshası arasındaki görsel ilişkiler analiz edilmiştir. Silsilenâme’deki ilk on iki padişah portresinin, ufak farklılıklar dışında Viyana Şemailnâmesi’nden türetildiği; ancak nakkaşın belirli kompozisyonel özgürlükler kullandığı tespit edilmiştir. Bu durum, Osmanlı minyatür sanatında model alma, yeniden üretim ve yaratıcı yorum süreçlerinin birlikte işlediğini göstermektedir.
H.O.25 numaralı Viyana nüshası, hem Osmanlı padişah portre geleneğinin aktarımında hem de 16. yüzyıl saray sanatının estetik anlayışının belgelenmesinde önemli bir kaynak niteliğindedir.