Osmanlı Modernleşmesinin Eğitim Alanındaki Yansımaları: İnşa Süreci ve Mimarisiyle Trabzon’daki Okul Binaları
Nurcan Yazıcı Metin
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi I Fen-Edebiyat Fakültesi I Sanat Tarihi Bölümü I İstanbul I Türkiye 
https://ror.org/04e9czp26
Anahtar Kelimeler: Trabzon, Osmanlı Mimarisi, Okul Binaları, İptidai, Rüştiye, İdadi.
Özet
Osmanlı Devleti’nin Tanzimat’la başlayan yeniden yapılanma sürecinde birçok yeni kurum oluşturulmuş ve bu kurumlar için binalar inşa edilmiştir. Tanzimat Dönemi’yle birlikte eğitim alanında da birtakım köklü düzenlemelere gidilmiş, Osmanlı eğitim sistemi yeni baştan düzenlenmiştir. Bu düzenlemelere paralel olarak Osmanlı vilayetlerinde okullar açılmıştır. Trabzon Vilayeti de eğitim alanındaki modernleşmenin yansıdığı vilayetlerin başında gelmektedir. Vilayetin merkezi olan Trabzon sancağında Müslim, gayrimüslim ve ecnebiler tarafından farklı derecelerde pek çok okul inşa edilmiştir. Ticaret ve liman kenti olması hasebiyle tarih boyunca yenilik ve değişimleri açık olan Trabzon’da, Tanzimat sonrası oluşturulan eğitim kurumları arasında Müslümanlar tarafından çok sayıda iptidai mektebi, mülki, askeri ve inas rüştiyesi ile bir idadi mektebinin bulunduğu anlaşılmaktadır.
Trabzon’da gayrimüslimlerin de yoğunlukta olduğu bilinmektedir. 19. yüzyılın başlarında Trabzon Vilayeti nüfusu Rum, Ermeni ve Türklerden oluşmaktaydı ve Rumlar gayrimüslim nüfus içinde en yüksek orana sahipti. Eğitim yapıları konusunda da sayıca çoğunluk Rumlarda idi. Gayrimüslimler arasında Trabzon’da sayıca ikinci sırada bulunan Ermeniler yeni baştan okul binası inşa etmek yerine mevcut binaları kullanma yoluna gitmişledir.
Trabzon’da yabancılar da okul açmışlardır. Fransızlar tarafından inşa edilecek olan ve 1888’de projelendirilen okul binasının yanında, bir Fransız mektebi inşa edilmiştir. Osmanlı topraklarındaki sayılı İran okullularından biri de Trabzon’dadır.
Osmanlı arşiv belgelerinin temel kaynak oluşturduğu bu makalede, Trabzon’da Müslim, gayrimüslim ve ecnebiler tarafından açılan okullar, ulaşılabilen veriler ışığında inşa süreçleri, mimarileri, üslupları, mimarları ve dönemin kamu yapıları içindeki yerleri belirlenerek ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bir ticaret ve liman kenti olan Trabzon’un çok kimlikli yapısı, Osmanlı Devleti’nin son döneminde inşa edilen ve eğitimdeki modernleşmenin somut anıtları olan okul binalarına yansımış; bu yapılar Trabzon’un mimari görünümünde belirleyici olmuştur.
Çalışınanın hazırlanma sürecinde yapay zeka tabanlı herhangi bir araç veya uygulama kullanılmamıştır. Çalışmanın tüm içeriği, tarafımca bilimsel araştırma yöntemleri ve akademik etik ilkelere uygun şekilde üretilmiştir.
Bu çalışma, etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatürtaraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.
arisdergisi@akmb.gov.tr
Bu makale Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası Lisans (CC BY-NC) ile lisanslanmıştır.
Çıkar çatışması beyan edilmemiştir.