https://ror.org/00dbd8b73Giriş
Ardahan’ın siyasi tarihine yönelik yapılan araştırmalarda bölgenin stratejik konumundan ötürü hemen hemen her çağda birbirinden farklı topluluk ve medeniyetlerle ilişkili olduğu ve sürekli gelişim göstererek el değiştirdiği görülmektedir. Coğrafya ve iklim özellikleri bakımından Orta Asya steplerinin devamı olduğundan, Türk boylarının da farklı dönemlerde bu bölgede var doldukları çeşitli kaynaklarda belirtilmektedir (Kılıç, 2019).
İl sınırlarının kuzey ve kuzeydoğusunda Gürcistan, doğusunda Ermenistan, güney ve güneydoğusunda önceden bağlı olduğu Kars ili, güneybatısında ise Erzurum ve Artvin illeri bulunmaktadır. Yüz ölçümü bakımından 5.035,51 km2 alana sahip olan Ardahan iline bağlı beş ilçe bulunmaktadır. Bunlar sırasıyla Çıldır, Hanak, Posof ve Göle ilçeleridir (Kaplanoğlu, 2010).
Bir hayvancılık bölgesi olan Ardahan ilinde, bölge halkının ekonomisini tarım oluşturmaktadır. Bunun paralelinde gelişen dokumacılık ise yaşamın bir parçasını, aynı zamanda insanı kişiselleştiren bir sanat eğitimini oluşturmaktadır. Türk kültürünün en önemli yapı taşlarından biri olan dokumacılık bir yandan Türk sanatının geçmişle olan bağını ortaya koyarken öte yandan sonraki kuşaklara bu bilgilerin doğru aktarımını sağlamakta oldukça önemli rol oynamaktadır (Ölçer, 1988). Bu bağlamda İpek Yolu ticaretinde Anadolu’dan Orta Asya’ya açılan kapılardan birisi konumunda olan Ardahan ili, ilçeleri ve bunlara bağlı köyleri eskiden Doğu Anadolu’nun önemli dokuma merkezleri olarak tanınmaktaydı. Fakat günümüzde bu yörede dokumalar eskiye oranla azalmış olsa bile ilçe merkezlerine bağlı bazı köylerde halen dokumalarda kullanılan iplik üretimi devam etmektedir (Yasubuğa ve Kavcı, 2023). Bu nedenle kültürel mirasımız olan dokumacılığın yörede kuşaktan kuşağa aktarıldığını söylemek mümkündür. Yöredeki dokumalar kullanım alanlarına göre; yer yaygısı, sedir örtüsü, duvar halısı, kelle halısı, seccade, yastık ve heybe olarak sınıflandırılabilir. Genel olarak dokumaların aile büyüklerinden, çocuklara ve çocuklardan torunlara çeyiz yoluyla aktarımı sağlanmıştır (Elver ve Soysaldı, 2021).
Konu kapsamında Ardahan bölgesindeki dokumalar içerisinde önemli bir yeri olan halı yastıklar incelenmiştir. Halı yastıklar, insanların evlerinde özellikle ahşap divan ve sedirlerde sırtlarını dayamak için dokudukları dokumalardır. Dokumalarda hammadde olarak yün ve pamuk iplik kullanılmıştır. Halı yastıkların içleri ise pamuk, yün, kamış, saz veya kuru ot, yörede yetiştirilen kaz tüyü, vb. ile doldurulmuş, torba şeklinde dört köşe ve uzun bir görünüme sahiptir. Yörede tespit edilen halı yastık örnekleri çoğunlukla geometrik motiflerden oluşmaktadır. Bunun yanı sıra stilize edilmiş bitkisel motifli dokumaları da bulmak mümkündür. Halı yastıklar, yörede bulunan yer yaygıları ile motif ve desen özelliği bakımından benzerlik göstermektedir. 50 cm x 100 cm boyutlarında olan dokuma örneklerinde kullanılan hammadde geçmiş dönemlerde yün iken son dönemlerde pamuk ve sentetik ipliklerin de kullanıldığı görülmektedir. Dokuma örneklerinde kullanılan renklerin bazıları solmuş ve akmıştır. Fakat yörede yetiştiriciliği yapılan doğal koyun yününün kendi rengi olan kahverengi, siyah ve gri tonları mevcut yapısını halen korumaktadır (Parlak, 2003).
1. Yöntem
2023-2024 yılları arasında Ardahan il merkezi, ilçeleri ve bunlara bağlı köylerde alan araştırması yapılmıştır. İncelenen halı yastık örneklerinin tamamı yöre halkının evlerinde bulunmaktadır, aynı zamanda kilerlerde özenle saklandığı tespit edilmiştir. Bu dokumaların bazılarının renkleri solmuş, bazılarında çürüme meydana gelmiş olsa da çoğunluğu sağlam durumdadır. Bulunan örneklerin geneli Ardahan il merkezine bağlı, Binbaşak (Goguba) Köyü, Çıldır ilçesine bağlı Âşık Şenlik (Suhara) Köyü ve Gölbelen (Urta) Köyündedir.
Araştırma kapsamında tespit edilen 18 adet halı yastık örneğinden 12 adeti inceleme konusuna dâhil edilmiştir. Kalan 6 örnek teknik ve tasarım açısından benzer özellik gösterdiği için inceleme dışında tutulmuştur. Çalışmada her bir örnek bire bir gözlem yöntemiyle incelenerek analizleri yapılmıştır.
2. Bulgular
Ardahan yöresinde bulunan 12 adet halı yastık örneği renk, desen, motif, kompozisyon ve kullanılan malzeme açısından incelenmiştir. Dokuma örnekleri kompozisyon yapılarına göre 5 ana grupta toplanmış ve 10 halı yastık örneği bu gruba dâhil edilmiştir; iki adet halı yastık örneği ise tasarım yapılarına göre bu gruplandırmalara dâhil edilememiştir. Tespit edilen dokuma örneklerinin arka yüzlerinin genel olarak bez ayağı dokuma ya da çözgü yüzlü dokuma tekniği ile yapıldığı, bazı örneklerde ise arka kısmının ince kumaşla kaplanmış olduğu görülmüştür. Genellikle Ardahan yöresi dokumalarıyla ilgili literatürdeki yazılı kaynaklarda yöreye ait motif bilgileri yer almazken alanda yapılan araştırma sırasında yastık dokumalarda görülen motiflere yönelik yöresel motif adlandırmaları hakkında yöre halkından bazı bilgilere ulaşılmış ve çalışmada bu bilgilere yer verilmiştir.
3. Alanda Tespit Edilen Dokuma Örnekleri
3.1. Birinci Grup
Fotoğraf 1’de görülen yastık dokuma Ardahan ili, Çıldır ilçesine bağlı Gölbelen Köyü’nde ikamet eden Yücel Altundaş’a aittir. 1970’li yıllarda babaannesi tarafından annesine çeyiz olarak dokunan halı yastık aile yadigârı olarak kendisine kalmıştır. Türk düğümü ile dokunan bu örnek 50 cm x 90 cm boyutundadır. Dokuma sıklığı 20 x 20 düğüm/dm2’dir. Başlangıç ve bitiş kısımlarındaki kilim örgüsü 2,5 cm olan örneğin saçak boyu her iki başta da 4 cm’dir. Çözgü, atkı ve düğümde kullanılan ipliğin malzemesi yündür. Geometrik motiflerin ağırlıklı kullanıldığı dokumanın zemininde bordo üzerine bej ve yeşil renklerle, üst üste yerleştirilmiş, literatür de bazı kaynaklarda “kirpi” (Kabalcı, 2022), bazı kaynaklarda ise Anadolu ve Orta Asya Türk kültüründe kahramanlık ve yiğitliğin sembolü olarak bilinen, dokumalarda ise koruma amacına yönelik işlenen “akrep” (Ergüder, 2009) olarak adlandırılan motiflerin oluşturduğu bir kompozisyon düzeni bulunmaktadır. Tek sıra olan bordür ise yeşil, kahverengi ve bordo renkleriyle, bağlantılı sıralamalarla düzenlenmiş çiçek, yaprak ve dal motifleri ile bezelidir. Dokumada kullanılan bordo, kahverengi, yeşil renkler solmuşken bej ve siyah renkler halen orijinalliğini korumaktadır. Yücel Altundaş ailesinden yadigâr olan bu dokumayı başka bir kumaşa sararak evinde sandık içerisinde özenle saklamaktadır.
Fotoğraf 2’de görülen dokuma Fotoğraf 1’de görülen dokumaya bakılarak yine 1970’li yıllarda Yücel Altundaş’ın babaannesi tarafından dokunmuştur. Türk düğümü kullanılarak yapılan dokuma 50 cm x 90 cm boyutlarındadır. Bu dokuma tasarım ve kompozisyon bakımından fotoğraf 1 ile aynıdır. Dokuma sıklığı 20 x 20 düğüm /dm2 dir. Günümüzde diğer örnekte olduğu gibi sandık içerisinde kumaşa sarılı bir şekilde özenle saklanmaktadır.
Çevre İllerden 1. Grup Dokumalarına Benzer Örnekler
Fotoğraf 3’de görülen halı hastık dokuması Iğdır yöresine aittir. Zemin kompozisyonunda görülen motif özelliği bakımından fotoğraf 1 ve 2’de yer alan Ardahan yöresine ait halı yastık örnekleri ile benzer özellikler göstermektedir. Dokuma örneğinin zemininde, literatürde akrep olarak geçen iki adet motif yerleştirilmiş, etrafları sınır içerisine alınarak birimler birbirinden ayrılmıştır.
Fotoğraf 4’de görülen halı yastık dokuması Malatya yöresine aittir. Dokuma örneğinin zemini bordo rengin üzerine sarı tonlarla işlenen büyük bir madalyondan meydana gelmektedir. Madalyonun merkez kısmında bej rengin üzerine bordo renklerle işlenen, etrafı siyah ve bej renkler kullanılarak sınırlandırılan akrep motifiyle bezenmiştir. Zemin kompozisyonuna yerleştirilen akrep motifi fotoğraf 1 ve 2’de yer alan Ardahan yöresine ait halı yastık örneklerinin zemin düzenlemesinde de benzer şekilde kullanılmıştır.
Fotoğraf 5’de görülen halı yastık örneği Kars yöresine aittir. Fotoğraf 1 ve 2’de yer alan Ardahan yöresine ait halı yastık örneklerinin zemin kompozisyonunda yer alan akrep motifinin benzeri bu örnek dokumada da kullanıldığı anlaşılmaktadır. Dokuma örneğinin zemininde bordo renk hâkimken, kompozisyonun merkezinde beyaz renklerle işlenen akrep motifine yer verilmiştir. Zeminde boşta kalan kısımlar yine geometrik tarzda farklı renklerle işlenen motiflerle doldurulmuştur. Kars, Iğdır ve Ardahan yöresindeki halı kompozisyonlarının birbirine benzemesi, toplumların ortak geçmişi, dili ve yaşam biçimiyle yakından ilgilidir. Bu nedenle il sınırları birbirlerine yakın olan bölgelerin dokumalarındaki benzerliğin ortak geçmiş ve kültüre bağlı olduğunu söylemek mümkündür.
3.2. İkinci Grup
Fotoğraf 6’da görülen yastık dokuma Ardahan il merkezinde ikamet eden Perihan Durak’a aittir. Bu dokuma 1965’li yıllarda Perihan Durak’ın annesi tarafından kendisine çeyiz olarak dokunmuştur. Türk düğümü tekniği kullanılarak yapılan örnek halı yastık 49 cm x 94 cm boyutundadır. Dokuma sıklığı 20 x 25 düğüm /dm2 olan örneğin başlangıçtaki saçak boyu 2.5 cm bitiş kısmında ise 1 cm’dir. Çözgü, atkı ve düğümde kullanılan ipliğin malzemesi yündür. Geometrik ve stilize çiçek motiflerinden meydana gelen halı yastığın kompozisyonuna bakıldığında zemininde kahverengi tonların hâkim olduğu, yörede “çiçekli göl” olarak bilinen büyük bir göbek/madalyon dikkati çekmektedir. Madalyonun her iki uçunda sarı renklerle işlenen stilize çiçek motifleri yer almaktadır. İç kısımları ise kahverengi, pembe, yeşil, bej gibi farklı renkler kullanılarak, yine stilize edilmiş çiçek motifleriyle bezenmiştir. Ayrıca madalyonun başlangıç ve bitiş kısımlarında sağ ve sol köşelerindeki boşluklarda krem renklerde işlenen basamaklı küçük kareler kullanılarak, sınır oluşturduğu görülmektedir. Tek sıra olan bordüre gelindiğinde, yeşil tonlarıyla işlenen üst üste ve yan yana sıralanan, literatürde; Orta Asya’da özellikle çadır kültüründe çadırın iç kısımlarında yer aldığı bilinen kerege[1] gözlerinden ilham alınarak ortaya çıktığı düşünülen “göz” desenlerinden meydana gelmektedir (Cabar ve Can, 2023). Dokumada kullanılan kahverengi, yeşil ve pembe renkler solmuşken, krem ve sarı renkler halen orijinalliğini korumaktadır. Günümüzde duvara asılı olarak halen kullanılmaktadır.
Fotoğraf 7’de görülen dokuma Fotoğraf 6’de görülen dokumaya bakılarak yine Perihan Durak’ın annesi tarafından 1965’li yıllarda dokunmuştur. 46 cm x 85 cm ebatlarında olan dokumada Türk düğümü tekniği kullanılmıştır. Fotoğraf 6’da görülen “çiçekli göl” adı verilen göbek motifi aynı şekilde bu halı yastıkta da kullanılmış, içlerinde ise bitkisel motiflere yer verilmiştir. Tek sıra bordür ise beji bordo, pembe, yeşil gibi farklı renklerle stilize edilmiş, bağlantılı sıralamalarla düzenlenmiş çiçekli dallı suyolu motifi ile bezelidir. Bu örnekte diğer örnekte olduğu gibi duvara asılı olarak halen kullanılmaktadır.
Çevre İllerden 2. Grup Dokumalarına Benzer Örnekler
Fotoğraf 8’de görülen halı yastık örneği Sivas yöresine aittir. Zemin kompozisyonuna bakıldığında, büyük bir madalyon yerleştirilerek, madalyonun alt ve üst kısımlarında basamaklı küçük kareler kullanılmış ve madalyon sınır içerisine alınmıştır. Bu bakımdan fotoğraf 6’da yer alan Ardahan yöresine ait halı yastık örneğinde yer alan zemin düzenlemesi ile benzerlik göstermektedir.
Fotoğraf 9’da görülen halı yastık örneği Burdur yöresine aittir. Kompozisyon şemasının mevcut görüntüsü incelendiğinde, fotoğraf 7’de yer alan Ardahan yöresine ait halı yastık örneğinde kullanılan bordür düzenlemesinin benzeri görülmektedir. Tek sıra bordürden meydana gelen örneğin bordürü, lacivert zemin üzerine bordo, bej ve sarı renklerle stilize edilmiş, bağlantılı sıralamalarla düzenlenmiş çiçekli dallı suyolu motifi ile bezelidir.
Fotoğraf 10’da görülen halı yastık örneği Malatya yöresine aittir. Kompozisyon şeması incelendiğinde, fotoğraf 7’de görülen Ardahan yöresine ait halı yastık örneğinde kullanılan bordür düzenlemesinin benzeri görülmektedir. Tek sıra bordürden oluşan örneğin bordürü, beyaz zemin üzerine bordo, yeşil, sarı ve kahverengi renklerler işlenen bağlantılı sıralamalarla düzenlenmiş çiçekli dallı suyolu motifi ile bezelidir. Stilize edilmiş çiçekli dallı suyolu motifi dikey eksende sağ ve sol köşelerde bağlantılı olarak sıralanırken, yatay eksende sade şekilde yan yana kullanılmıştır.
Fotoğraf 11’de görülen halı yastık örneği yine Malatya yöresine aittir. Kompozisyon şeması incelendiği zaman, fotoğraf 7’de yer alan Ardahan yöresine ait halı yastık örneğinde kullanılan bordür düzenlemesinin benzeri burada da karşımıza çıkmaktadır. Tek sıra bordürden meydana gelen örnek dokumanın bordürü, lacivert zemin rengi üzerine bordo ve sarı tonlarla işlenen, stilize edilmiş çiçekli dallı suyolu motiflerinin bağlantılı şekilde sıralanmasından meydana geldiği görülmektedir.
3.3. Üçüncü Grup
Fotoğraf 12’de görülen yastık dokuma Ardahan merkeze bağlı Binbaşak Köyü’nde ikamet eden Kiraz Akbulut’a aittir. Türk düğümü tekniği ile yapılan dokuma 54 cm x 87 cm boyutundadır. Çözgü, atkı ve düğüm ipliği yün olan örneğin dokuma sıklığı 24 x 30 düğüm/ dm2 ’ dir. Dokuma zemininde alternatifli yeşil ve turuncu renklerle işlenen çiçek motifi yer alırken etrafı yeşil, turuncu, kahverengi ve bej renklerle bezenerek stilize edilmiş, literatürde; dokumacıların koruyucu tılsımı, yeniden doğuş, bolluk, bereket ve suyu sembolize eden “ejderha” olarak isimlendirilen desenle çevrelendiği görülmektedir (Ergüder, 2009). Gülsen Cabar ve Mine Can’ın “Ardahan ili Çıldır İlçesi Halı Motifleri Üzerine Bir Araştırma” isimli yayınında stilize edilmiş bu motiften etrafı “çenge” motifleriyle çevrelenmiş, sekizgen formlu “bereket” motifi olarak bahsetmektedir (Cabar ve Can, 2023). Yine dokuma zeminin köşe kısımları kahverengi, bej, sarı, yeşil ve turuncu renklerle birbirlerine paralel bir şekilde işlenen şeritlerle sınırlandırılmıştır. Tek sıra olan bordür ise kahverengi zemin rengi üzerine bordo, bej ve yeşil renklerle işlenerek, suyolu motiflerden oluşan bir düzenlemeden meydana gelmektedir. Dokumada kullanılan, kahverengi, bordo, bej, yeşil renkler yün iken turuncu renk sentetik ipliktir.
Fotoğraf 13’da görülen dokuma Binbaşak Köyü’nde ikamet eden Gürsel Akbulut’a aittir. 21 x 23 düğüm/ dm2 dokuma sıklığına sahip halı yastık Türk düğümü tekniği ile yapılmıştır. 69 cm x 86 cm boyutundadır. Çözgü, atkı ve düğüm ipliği yün olan örneğin zemini, bordo rengin üzerine alternatifli mavi, gri, sarı ve bordo renklerle işlenmiş, stilize çiçek motifinden oluşan bir madalyondan meydana gelmektedir. Stilize çiçek motiflerinin arasında, yine stilize edilmiş yaprak motifleri yer almaktadır. Dokuma örneğinin zemini bej ve bordo renkler kullanılarak yapılan suyolu motifi ile zemin sınırlandırılmıştır. Tek sıra olan bordürün mevcut görüntüsü incelendiğinde ise fotoğraf 12’de yer alan halıda görülen bordür düzenlemesinin bir benzeri olduğu anlaşılmaktadır. Günümüzde tespit edildiği evde özenle halen saklanmaktadır.
Çevre İllerden 3. Grup Dokumalarına Benzer Örnek
Fotoğraf 14’de görülen heybe dokuma Burdur yöresine aittir. Kompozisyon şeması incelendiği zaman, fotoğraf 12 ve 13’de yer alan Ardahan yöresine ait halı yastık dokumalarının bordür düzenlemesinin benzeri karşımıza çıkmaktadır. Diğer örneklerde olduğu gibi bu dokuma örneğinin bordürü de sarı tonların hâkim olduğu zemin üzerine siyah, bordo, mavi ve turuncu renklerde işlenen suyolu motiflerinden meydana gelmektedir.
3.4. Dördüncü Grup
Fotoğraf 15’de görülen halı yastık dokuma Ardahan merkeze bağlı Binbaşak Köyü’nde ikamet eden Şamil Güngör’e aittir. Bu dokuma 1960’lı yıllarda dokunarak çeyiz yoluyla günümüze kadar ulaşmıştır. Türk düğümü tekniği ile yapılan örnek 45 cm x 70 cm boyutlarındadır. Dokuma sıklığı 21 x 24 düğüm / dm2’ dir. Çözgü, atkı ve düğümde kullanılan ipliğin malzemesi yündür. Geometrik motifli bu örnek kompozisyonun zemini, bej zemin rengi üzerine bordo renklerin hâkim olduğu, yörede halk arasında “çiçekli göl” olarak isimlendirilen, iki adet stilize edilmiş çiçek motifleri ile bezeli olduğu görülmektedir. Ayrıca aralarında ise yine stilize yaprak motiflerine yer verilmiştir. İç kısımları alternatifli olarak yeşil, mavi, turuncu ve sarı renklerle işlenen figürlerle doldurulmuştur. Zemin kompozisyonu mavi renkler kullanılarak işlenen suyolu motifi ile zemin sınırlandırılmıştır. Tek sıra halinde olan bordürde sırasıyla en dıştan mavi, içten turuncu renklerle işlenen literatürde; “kurt izi, kurtağzı, canavar ayağı” (Azizi ve Karavar, 2022) ya da “kanca” (Kabalcı, 2022) şeklinde isimlendirilen motiflerle bezendiği görülmektedir. Dokumada kullanılan turuncu, mavi, bordo, yeşil renkler solmuşken bej ve krem renkler orijinalliğini korumaktadır. Günümüzde kumaşa sarılı bir şekilde sandıkta özenle saklanmaktadır.
Fotoğraf 16’de görülen halı yastık dokuması Ardahan merkezde ikamet eden Perihan Durak’a aittir. Bu halı yastık dokuma da Fotoğraf 6 ve 7’de olduğu gibi 1965’li yıllarda Perihan Durak’ın annesi tarafından kendisine çeyiz olarak dokunarak günümüze kadar ulaşmıştır. Çözgü, atkı ve düğüm ipliği yün olan örnek 68 cm x 91 cm boyutlarındadır. Türk düğümü tekniği ile yapılan örneğin dokuma sıklığı 28 x 34 düğüm / dm2’ dir. Dokuma zemini 4/1 esaslı tasarlanarak, yörede “çengelli göl-kancalı göl” olarak isimlendirilen iki adet sekizgen şekilli motifin yerleştirilmesiyle meydana gelmektedir (Elver ve Soysaldı, 2021). Bu motiflerin etrafı sınırlandırılarak birimler birbirinden ayrılmış, içleri ise insanı dış etkenlerden ve kötü gözden korumayı sembolize ettiği düşünülen “muska” olarak isimlendirilen motifle bezenmiştir. Mine Erbek ise muska isimlendirmesinden ziyada bu motifi gece ile gündüz, kadın ile erkek, cennet ve cehennem, güzel ve çirkin, iyi ve kötü, siyah ve beyaz gibi zıt kavramları betimleyen “Ying-Yang, Aşk ve Birleşim” olarak isimlendirmiştir (Erbek, 2002). Tek sıra olan bordüre bakıldığı zaman bordürün “göz” motiflerinin art arda dizilimiyle oluştuğu görülmektedir. Bu dokuma zemin kompozisyonu düzenlemesi bakımından Fotoğraf 15 ile benzer özelliklere sahip diyebiliriz.
Çevre İllerden 4. Grup Dokumalarına Benzer Örnekler
Fotoğraf 17’de görülen halı yastık örneği Burdur yöresine aittir. Dokuma örneğinin genel görüntüsü incelendiği zaman, fotoğraf 15’de yer alan Ardahan yöresine ait halı yastık örneği ile zemin kompozisyonu düzenlemesi bakımından benzerlik göstermektedir. Halı yastık örneğinin zemini stilize edilmiş çiçek motifi olarak adlandırılan iki adet madalyon birimden oluşmaktadır. Bordo zemin rengi üzerine işlenen motifin iç kısmı yıldız motifine benzer motifle bezenmiş, aralarda ise yine stilize yaprak motifleriyle doldurulmuştur. Diğer örnekte de görüldüğü gibi zemin kompozisyonu suyolu motifiyle sınırlandırılarak çevrelenmiştir.
Fotoğraf 18’de görülen halı yastık örneği Ağrı yöresine aittir. Bir önceki örnekte olduğu gibi zemin kompozisyonu düzenlemesi bakımından fotoğraf 15’de yer alan Ardahan yöresine ait halı yastık dokuması ile benzerlik göstermektedir. Dokuma örneğinin zemini stilize çiçek motiflerinden oluşan iki adet birbiri ile aynı madalyon birimden meydana gelmektedir. Kahverengi zemin rengi üzerine yerleştirilen madalyon birimler sarı tonlarda işlenmiş, ara boşluklarda yıldız motifleri kullanılarak madalyon birimler sınırlandırılmıştır.
Fotoğraf 19’da yer alan halı yastık örneği Adıyaman yöresine aittir. Zemin kompozisyonunda kullanılan motif özelliği bakımından fotoğraf 16’da yer alan Ardahan yöresine ait halı yastık örneği ile benzer özellikler göstermektedir. Her iki örneğinde zemin kompozisyonu literatürde kancalı göl, çengeli göl, akrep gibi isimlendirilen motifin yerleştirilmesiyle meydana gelmektedir. İç kısımları ise diğer örnekte de görüldüğü üzere muska ya da aşk ve birleşim, iyi-kötü gibi zıt kavramları niteleyen motifle bezendiği görülmektedir.
3.5. Beşinci Grup
Fotoğraf 20’de görülen halı yastık Ardahan ili Çıldır ilçesi Âşık Şenlik Köyü’nde ikamet eden Hasan Ali Gündoğdu’ya aittir. Tahminen 1980’li yıllarda dokunduğu bilgisi alınan örnek halı yastık 49 cm x 90 cm boyutlarındadır. Dokuma sıklığı 30 x 30 düğüm/ dm2 ’ dir. Türk düğümü tekniği kullanılmıştır. Çözgü, atkı ve düğüm ipliği yündür. Dokumanın zemini örnek 16’da da görülen yörede ve literatürde; “çengelli göl-kancalı göl” olarak adlandırılan sekizgen şema içerisinde, dokuma yönüne doğru sırasıyla bordo zemin üzerine kahverengi, açık kahve zemin üzerine turuncu ve tekrardan bordo zemin üzerine kahverengi renklerle işlenen üç adet göbek motifinden meydana gelmektedir. Dokumanın iç kısımlarındaki boşluklarda zıt kavramları niteleyen “ying-yang, aşk ve birleşim, muska” gibi isimlendirilen motifle doldurulmuştur. Ayrıca sekizgen şema içerisine alınan göbek motifleri sınırlandırılarak, birimler birbirinden ayrılmıştır. Bu motiflerinin alt kısımları yine farklı renklerle bezenmiş kaynaklarda “göz” olarak adlandırılan motiflerinden meydana gelmektedir. Tek sıra bordür ise stilize edilmiş kahverengi zemin rengi üzerine bej, turuncu, açık kahve ve bordo renklerle işlenen “yıldız” motiflerinden oluşmaktadır. Günümüze kadar sağlam bir şekilde ulaşan halı yastığı örneği halen özenli bir şekilde saklanmaktadır
Fotoğraf 21’de görülen yastık dokuma Ardahan merkezde ikamet eden Perihan Durak’a aittir. 65 cm x 105 cm boyutlarındaki örnek 1965’li yıllarda annesi tarafından dokunmuştur. Dokuma sıklığı 30 x 36 düğüm / dm2 ’ dir. Çözgü, atkı ve düğüm ipliği yün malzemeden oluşmaktadır. Türk düğümü tekniği ile yapılmış dokuma örneğinin zeminine, kahverengi zemin rengi üzerine açık kahve ve bej renklerler işlenen, üç adet stilize edilmiş “ejderha” motifi yerleştirilmiş, içleri “yıldız” motifleriyle bezenmiştir. Ayrıca dokuma zemininin köşeleri bej renklerle işlenen suyolu motifiyle çerçeve içerisine alınıp, sınırlandırılmıştır. Tek sıra bordürden meydana gelen örneğin bordürü ise stilize edilmiş geometrik formlarla işlenen çiçek motiflerinin arda arda sırlanmasından meydana gelmektedir. Günümüze kadar sağlam bir şekilde ulaşan örneğin renklerinde solmalar meydana gelmiştir. Günümüzde duvara asılı olarak halen kullanılmaktadır. Kompozisyon özellikleri bakımından fotoğraf 20’de görülen halı yastık örneği ile benzerlik göstermektedir.
Çevre İllerden 5. Grup Dokumalarına Benzer Örnekler
Fotoğraf 22’de görülen halı yastık örneği Burdur yöresine aittir. Dokuma örneğinin genel görüntüsü incelendiği zaman, tasarım ve kompozisyon düzenlemesi bakımından fotoğraf 20’de yer alan Ardahan yöresine ait halı yastık örneği ile benzer özellikler gösterdiği anlaşılmaktadır. Her iki örneğin zemin kompozisyonu, üç adet göbek motifinden meydana gelmektedir. Fakat Ardahan yöresine ait dokuma örneğindeki göbek motiflerinin iç kısmı ying-yang motifleri ile bezenmişken, Burdur yöresine ait örnekte göbek motiflerinin iç kısımları stilize edilmiş geometrik motiflerle doldurulmuştur. Bordür düzenlemesi bakımından da benzerlik gösteren Burdur yöresine ait dokumanın bordürü, tek sıra halinde bej zemin rengi üzerine turuncu, bordo, açık mavi ve pembe renkler kullanılarak işlenen stilize edilmiş çiçek motiflerinin sıralanmasından oluşmaktadır. Aynı zamanda Ardahan yöresine ait dokuma örneğinde olduğu gibi bordür ve zemin arasına ince renkli şeritler çekilerek birimlerin birbirinden ayrıldığı da görülmektedir.
Fotoğraf 23’de görülen halı yastık örneği Iğdır yöresine aittir. Dokuma örneğinin bordür düzenlemesi, siyah zemin rengi üzerine bej, bordo, turuncu, yeşil renklerle işlenen yıldız görünümlü geometrik motiflerin yan yana sıralanmasından meydana gelmektedir. Bu açıdan değerlendirildiği zaman, fotoğraf 20’de yer alan Ardahan yöresine ait halı yastık örneği ile benzerlik göstermektedir.
Fotoğraf 24’de görülen halı yastık örneği Adıyaman yöresine aittir. Halı yastık örneğinin genel görüntüsü incelendiğinde, fotoğraf 21’de yer alan Ardahan yöresine ait dokuma örneği ile zemin kompozisyonunda kullanılan motif özelliği bakımından benzerlik göstermektedir. Her iki örneğin zemin düzenlemesinde literatürde, ejderha olarak isimlendirilen üç adet göbek motifi yerleştirilmiştir. Fakat Burdur yöresine ait örnekte yer alan göbek motiflerinin etrafı kancalı olarak işlenen hatlarla çevrelenerek sınırlandırılmışken, Ardahan yöresine ait dokuma örneğindeki motiflerde böyle bir düzenleme yer almamaktadır.
Fotoğraf 25’de yer alan örnek yine Burdur yöresine aittir. Kompozisyon şeması incelendiği zaman, zemin düzenlemesinde kullanılan motif özelliği bakımından fotoğraf 20’de görülen Ardahan yöresine ait halı yastık örneği ile benzer özellikler göstermektedir. Örneğin zemini bordo renklerin hâkim olduğu, farklı renklerle işlenen üç adet göbek motifinin üst üste sıralanmasından oluşmaktadır. Sekizgen biçimindeki göbek motiflerinin etrafı çerçeve içine alınarak, içleri ejderha motifleriyle doldurulmuştur. Aynı zamanda Ardahan yöresine ait örnekte de olduğu gibi suyolu motifleri kullanılarak zemin kompozisyonu sınırlandırılmıştır.
Fotoğraf 26’da görülen örnek Ağrı yöresine aittir. Dokuma örneğinin genel görüntüsü incelendiği zaman zeminde, bordo zemin rengi üzerine işlenen iki adet ejderha motifi yer alırken, zeminin tam merkezinde bir adet yıldız motifi kullanılmıştır. Aynı zamanda ejderha motiflerinin iç kısımları da yıldız motifleriyle bezenmiştir. Zeminde boş kalan alanlarda, alt ve kısımlarda yine yıldız motifleri kullanılarak denge sağlanmaya çalışılmıştır. Bu nedenle diğer örneklerde olduğu gibi bu örnek halı yastığında zemin kompozisyonunda kullanılan motif özelliği bakımından fotoğraf 20’de yer alan Ardahan yöresine ait halı yastık örneği ile benzer özelliklere sahip olduğunu söyleyebiliriz.
4. Gruplandırmalara Dâhil Edilmeyen Örnekler
Fotoğraf 27’de görülen yastık dokuma Ardahan ili Çıldır ilçesine bağlı Gölbelen Köyü’nde oturmakta olan Yücel Altundaş’a aittir. 1960’lı yıllarda babaannesi tarafından annesine çeyiz olarak dokunmuş ve aile yadigârı olarak kendisine kalmıştır. Çözgü, atkı ve düğüm ipliği yün olan halı yastığın boyutu 45 cm x 75 cm’dir. Dokuma sıklığı 20 x 25 düğüm / dm2 dir. Türk düğümü tekniği kullanılan dokumanın başlangıç ve bitiş kısımlarındaki saçak boyu 1,5 cm’dir. Dokuma zemininde, bordo zemin rengi üzerine bej renk kullanılarak işlenen yine yöre halkı tarafından “kancalı göl” olarak isimlendirilen motif kullanılmış, iç kısımları ise açık kahve tonlarıyla “kurtağzı, kurt izi, canavar ayağı” adı verilen motifle bezenmiştir. Zeminde aynı zamanda üç farklı köşede açık kahve renkte “yıldız” motifi de işlenmiştir. Tek sıra bordürden meydana gelen halı yastığın bordürü bakıldığında, açık kahve zemin üzerine koyu kahverengi renklerle işlenen “bereket” motifi ile bezenerek sınırlandırıldığı görülmektedir. Dokumada kullanılan bordo ve kahverengi renkler solmuşken, bej rengi halen orijinalliğini korumaktadır. Yücel Altundaş ailesinden yadigâr olan bu dokumayı başka bir kumaşa sararak evinde sandık içerisinde özenle saklamaktadır.
Fotoğraf 28’de görülen yastık dokuma Kars merkezde ikamet eden Mahir Aydemir’e aittir. Kendisi halı yastık örneğini Ardahan iline bağlı Hanak ilçesinden satın alma yoluyla temin etmiştir. 61 cm x 87 cm boyutlarındaki örnekte Türk düğümü tekniği kullanılmıştır. 1960’lı yıllarda dokunduğu tahmin edilen halı yastığın dokuma sıklığı 24 x 30 düğüm/ dm2’ dir. Çözgü, atkı ve düğüm ipliği yün malzemeden oluşmaktadır. Dokuma zemini kompozisyon açısından incelendiğinde Ardahan bölgesinde bulunan seccadelerden örnek alınarak yapıldığı ön görülmektedir. Genellikle seccade mihraplarında görülen ve yön belirten madalyon, bu halı yastık örneğinin zemininde kullanılmıştır. Bordo zemin üzerine yerleştirilen madalyon 4/1 esaslı olarak tasarlanmıştır. Madalyonun içerisinde kırmızı renklerin hâkim olduğu iki adet geometrik birim yer almaktadır. Bu birimlerin iç kısımlarında ise toplamda dört adet stilize edilmiş siyah ve bej renklerle işlenen geometrik motifler kullanılmıştır. Tek sıra olan bordür incelendiğinde, turuncu zemin rengi üzerine siyah ve bej renklerle işlenen bereket motiflerinin üst üste ve yan yana sıralanmasıyla oluştuğu görülmektedir. Günümüze kadar gelen ancak renklerinde solmalar oluşarak ulaşan dokuma bulunduğu evde özenle saklanmaktadır.
Çevre İllerden Gruplandırmaya Dahil Edilmeyen Dokumaya Benzer Bir Örnek
Fotoğraf 29’da görülen halı yastık örneği Kars yöresine aittir. Dokuma örneği incelendiği zaman, zemini kaplayacak şekilde yerleştirilen sekizgen formunda iri bir göbek motifi dikkati çekmektedir. Göbek motifinin en içte kalan kısmı stilize edilmiş çiçek motifiyle bezenmiş, etrafı ise kancalarla çevrilerek sınırlandırılmıştır. Bu nedenle zemin kompozisyonunda yer alan motif özelliği bakımından, fotoğraf 27’de görülen Ardahan yöresine ait halı yastık örneği ile benzerlik göstermektedir.
Değerlendirme ve Sonuç
Anadolu’da kültürel ve tarihi değerlerimiz açısından önemli bir konumda olan Ardahan ve çevresi hem tarihi açıdan hem de sahip olduğu kültürel miras açısından büyük önem taşımaktadır. Tarih boyunca dokumacılığın yapıldığı bölgede, yapılan alan araştırması sürecinde günümüzde dokuma yapılan herhangi bir kurum, kuruluş ya da ev bulunamamıştır. Geçmiş dönemlerde yöre halkının hem gelir kaynağı hem de günlük kullanım eşyası olarak yakın zamana kadar üretimi devam etmiş olan halı yastık dokumaları yörede dokuma yapan genç nüfusun azalması, fabrikasyon ürünlere yönelme, ev ve mobilya ihtiyaçlarının değişmesi sonucu kullanımı oldukça azalmıştır.
Yöredeki kaynak kişilerle yapılan görüşmelerde örneklerin genelinin geleneksel yöntemler kullanılarak yapıldığı ve malzeme olarak doğal boyarmaddeler ile renklendirilmiş yün ipliklerle dokuma işlemi yapıldığı anlaşılmıştır. Son zamanlarda yapılan örneklerde ise şehir dışındaki iplik fabrikalarından temin edilen kimyasal boyalarla renklendirilmiş ipliklerin de tercih edildiği görülmüştür. Halı yastıkların boyutu ende 45 cm - 65 cm iken boyda ortalama 74 cm - 100 cm aralığında değişkenlik göstermektedir. Halı yastıklar üzerinde yapılan incelemelerde kalite olarak dokumanın eninde 20-30 düğüm, boyda 30-36 düğüm atıldığı görülmektedir. Yöredeki örnekler desen ve kompozisyon bakımından özgün olsa da birim olarak kullanılan motifler yöreler arası kültürel etkileşimin birer sonucu olarak Anadolu’daki Kars, Ağrı, Iğdır, yörelerine ait örnekler ile benzerlik göstermektedir. Aynı zamanda Burdur, Malatya ve Adıyaman yörelerine ait bazı örnekler ile zemin kompozisyonlarında kullanılan motif özellikleri bakımından da benzemektedir. Halı yastıklarda kompozisyon açısından geometrik motifler çoğunlukla kullanılmıştır. Bunun yanı sıra bazı dokuma örneklerinde stilize edilmiş bitkisel motiflere de yer verilmiştir. Halı yastıklarda “kirpi, akrep, ejderha, kurt izi-kurtağzı-canavar izi, kanca, yıldız” gibi geometrik formdaki motifler kullanılırken; çeşitli kaynaklarda gecen ve yörede de aynı adlandırmayla bilinen “çiçekli göl, çengeli göl, kancalı göl” bitkisel formdaki motifler işlenmiştir. Göbek ya da zeminde kullanılan madalyonlar genellikle dörtgen, altıgen ve sekizgen yapıda işlenmiştir.
Hayvancılık bölgesi olan Ardahan yöresinde geçmiş dönemlerde devlet desteği ile yapılan dokumacılık faaliyetleri günümüzde yöre halkının ihtiyaçlarına karşılık vermediği için artık yapılmamaktadır. Halı yastık üretimi durmuş olsa da bölgede halen estetik bir obje olarak kullanıldığı ve değer gördüğü anlaşılmaktadır. Kültürel mirasımız olan dokuma sanatı içerisinde değerlendirdiğimiz halı yastıkların üretimini yeniden yapabilmek için git gide değişen teknoloji çağını ve modern dünya gerçeğini göz önünde bulundurmak gerekmektedir. Derin bir geçmişe sahip olan halı yastık dokumalarının; gelecek kuşaklara aktarılması, modern çağa uygun yeni tasarımlarda kendine yer bulması için belgelenmesine yönelik yapılan alan araştırmalarının önemli olduğu düşünülmektedir. Bölgenin turistik açıdan oldukça zengin bir konuma sahip olmasından ötürü, yapılan dokumaların bölgeyi ziyaret eden turistler için özel eşya olarak da üretilerek, ziyaretçilere pazarlanması hem dokumacılara ek gelir, hem de geleneksel kültürümüzün tanıtılması açısından önemli olduğu düşünülmektedir. Aynı zamanda dokuma faaliyetlerinin sürdürülebilmesi açısından belediyeler, üniversiteler, yerel yönetimler gibi kamu kurum ve kuruluşlarının, profesyonel işletmeler, kaliteli ve verimli dokuma atölyeleri ve bunlara bağlı olarak dokuma kurslarının açılması özellikle köydeki dokuma bilen genç nüfusa yönelik iş imkânı sağlayacaktır. Böylelikle unutulmaya yüz tutmuş dokumacılığın tekrardan canlanmasına zemin hazırlanabilir. Aksi takdirde, Türk kültürünün önemli değerlerinden birini oluşturan halı yastıklar unutulmaya ve yok olmaya devam edecektir.
KAYNAKÇA
Azizi, Ş. ve Karavar, G. (2022). Muş Malazgirt yöresi halı yastıkları. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 124 (124), 255-261. http://dx.doi.org/10.29228/ASOS.54831
Elver, H. ve Soysaldı, A. (2021). Kars ili Arpaçay ilçesi Koç Köyü halı yastıkları. Arış Dergisi, 73 (18), 75-84. https://doi.org/10.34242/akmbaris.2021.149
Erbek, M. (2002). Çatalhöyük’ten bugüne Anadolu motifleri. Kültür Bakanlığı Yayınları.
Ergüder, A. (2009). Kars yöresi düz dokumaları (Yayın No.253934) (Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi). Yök Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
Kabalcı, O. (2022). Elbistan halıları ve özgün halı tasarımları (Yayın No. 751159) (Sanatta yeterlik tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi.). Yök Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
Kaplanoğlu, M. (2010). Ardahan yöresi düz dokumaları (Yayın No. 263859) (Yüksek lisans tezi, Atatürk Üniversitesi). Yök Ulusal Tez Merkezi.
Kılıç, U. (2019). Kars, Ardahan, Iğdır’daki (merkez ve ilçeler) Türk-İslam dönemi mimari eserleri (Yayın No. 546317) (Yüksek lisans tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi). Yök Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
Kılıçarslan, H. (2017). Malatya İli Darende İlçesi Gökderen Köyünde Kullanılan Yastık Halı Dokumalar, İdil Dergisi, 6 (35), s.2131. https://www.idildergisi.com/makale/pdf/1500877448. pdf
Çetin, Y. ve Karta, R. (2017). Yöre Özellikleri İle Iğdır Halı Yastıkları, International Journal of Social Science, 60, s. 304. https://jasstudies.com/DergiTamDetay.aspx?ID=7295
Cabar, G. ve Can, M. (2023). Ardahan İli Çıldır İlçesi Halı Motifleri Üzerine Bir Araştırma, Folklor Akademi Dergisi, 6 (3), s.1421. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3469302
Er, B. (2019). Sivas İli Zara İlçesi Becekli Köyü Halı Yastıkları, Socıal Scıences Studıes Journal, 5 (31), s. 1111. https://sssjournal.com/files/sssjournal/267056067_2_5-31. ID1301_Er_1100-1114.pdf
Gülnar, B. (2017). Burdur Müzesi’nde Bulunan Halılar, Heybeler ve Yastık Yüzleri, (Yayın No. 472117) (Yüksek lisans tezi, Erciyes Üniversitesi). Yök Ulusal Tez Merkezi. https:// tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
Ergün Yıldırım, E. ve Gürcüm, B.H. (2020). Adıyaman İlinde Kullanılan Halı Yastıkların Renk, Motif ve Kompozisyon Özellikleri, İdil Dergisi, 75, s.1753. https://www.idildergisi. com/makale/pdf/1598348971.pdf
Songül Aral, S. (2013). Malatya Halı Yastıkları, Arış Dergisi, 9 (4), s. 7. https://dergipark. org.tr/tr/download/article-file/661226
Konukçu, E. (1999). Ardahan tarihi. Ardahan Valiliği Kültür Yayınları.
Ölçer, N. (1988). Türk ve İslam eserleri müzesi kilimler. Eren Yayıncılık.
Parlak, T. (2002). Oltu ve köylerinde Bardız kilimciliği. Özel Baskı.
Yarmacı, H. (2010). Ağrı İli Doğubeyazıt İlçesi El Dokuması Halı Geleneği (Yayın No.279513), (Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi). Yök Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/ UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
Yusuf Çetin, Y. (2010). Ağrı Yöresi Halı Yastıkları, Sanat Dergisi, 17, s. 69. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/29007
Yasubuğa, E. ve Özdemir, K.E. (2023, Ekim 20-23). Ardahan’ın Çıldır İlçesi, Âşık Şenlik Köyü heybe ve kilim dokumaları (kongre tam metin özeti). INCSOS VIII. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi, Tekirdağ: Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi. https://incsostekirdag.nku.edu.tr/
Yıldırım, E. ve Gürcüm, H. B. (2020). Adıyaman İlinde Kullanılan Halı Yastıkların Renk, Motif ve Kompozisyon Özellikleri, İdil Dergisi, 75, s.1753. https://www.idildergisi.com/ makale/pdf/1598348971.pdf
İnternet Kaynakları
Şekil 1: Ardahan İl Sınırını Gösteren Harita http 1: www.ardahanvakfi.org/koyler/, Erişim tarihi: (10.03.2025)
Görsel Kaynakça
Fotoğraf 1., 2., 27., Halı yastık, Kişisel Arşiv, Yücel ALTUNDAŞ, Gölbelen (Urta) Köyü, Çıldır, Ardahan, 14.05.2023
Fotoğraf 6., 7., 16., 21., Halı Yastık, Kişisel Arşiv, Perihan DURAK, Merkez, Ardahan, 29.06.2023
Fotoğraf 12. Halı Yastık, Kişisel Arşiv, Kiraz AKBULUT, Binbaşak (Goguba) Köyü, Merkez, Ardahan, 11.07.2023
Fotoğraf 13. Halı Yastık, Kişisel Arşiv, Gürsel AKBULUT, Binbaşak (Goguba) Köyü, Merkez, Ardahan, 11.07.2023
Fotoğraf 15. Halı Yastık, Kişisel Arşiv, Şamil GÜNGÖR, Binbaşak (Goguba) Köyü, Merkez, Ardahan, 11.07.2023
Fotoğraf 20. Halı Yastık, Kişisel Arşiv, Hasan Ali GÜNDOĞDU, Âşık Şenlik (Suhara) Köyü, Çıldır, Ardahan, 14.05.2023.
Fotoğraf 29. Halı Yastık, Kişisel Arşiv, Mahir AYDEMİR, Hanak, Ardahan, 10.05.2024.